EPD (Çevresel Ürün Beyanı) Nedir? Nasıl Alınır?

EPD (Çevresel Ürün Beyanı) Nedir?

Bir mimar, projesindeki beton, cam, yalıtım malzemesi ya da çelik profil için tedarikçilerden teklif topluyor. Teklif dosyalarının yanında bir de belge isteniyor: ürünün EPD'si. Yeşil bina sertifikası hedefleyen projelerde, kamu ihalelerinde ve büyük yatırımcıların satın alma şartnamelerinde bu talep artık sık görülüyor. Belgesi olmayan üretici, teknik olarak uygun ürünü sunsa bile değerlendirme dışında kalabiliyor.

EPD, Environmental Product Declaration'ın kısaltmasıdır, Türkçesi Çevresel Ürün Beyanı'dır. Bir ürünün yaşam döngüsü boyunca çevreye etkilerini standart bir formatta, sayısal verilerle ve bağımsız doğrulamayla ortaya koyan belgedir. Bu yazıda EPD'nin ne olduğunu, içinde neler bulunduğunu, nasıl hazırlandığını ve bir EPD'nin nasıl okunacağını anlatıyoruz.

Kısaca EPD (Çevresel Ürün Beyanı)

• EPD, ISO 14025'e göre hazırlanan, Tip III çevresel beyan olarak sınıflandırılan bir belgedir.
• Temelinde yaşam döngüsü değerlendirmesi (LCA) vardır. Hesap ISO 14040 ve ISO 14044'e dayanır.
• Hesaplama kuralları, ürün grubuna özel Ürün Kategori Kuralları (PCR) ile belirlenir. Yapı ürünlerinde ana çerçeve EN 15804'tür.
• Belge bir program işletmecisi üzerinden yayımlanır ve yayından önce bağımsız bir üçüncü taraf tarafından doğrulanır.
• EPD bir "yeşil ürün" sertifikası değildir. Ürünün etkisini şeffaf biçimde bildirir, iyi ya da kötü olduğuna hükmetmez.

EPD (Çevresel Ürün Beyanı) Neyi Bildirir?

EPD'nin çıktısı tek bir rakam değil, bir etki göstergeleri setidir. İklim değişikliğinin yanı sıra ürün kategorisine ve PCR'a göre ozon tabakası incelmesi, asidifikasyon, ötrofikasyon, fotokimyasal ozon oluşumu, su kullanımı ve kaynak tükenmesi gibi göstergeler yer alır. Yapı ürünlerinde EN 15804+A2 ile birlikte bu liste standartlaşmıştır.

Bunlara ek olarak EPD şu bilgileri de içerir:

• Yenilenebilir ve yenilenemez enerji ile ham madde kullanımı, tatlı su tüketimi
• Tehlikeli olan ve olmayan atık miktarları, geri dönüşüme veya yeniden kullanıma giden akışlar
• Ürünün tanımı, bileşimi, üretim yeri ve kullanım alanı
• Hesabın dayandığı PCR, beyan edilen birim, veri kaynakları ve geçerlilik süresi

Yaşam döngüsü modülleri

Yapı ürünlerinde EPD'nin kapsamı, EN 15804'te tanımlanan modüllerle ifade edilir. Bir EPD'de hangi modüllerin bulunduğu, kullanılabilirliğini doğrudan belirler.

A1–A3 modülleri EN 15804'e göre zorunludur, diğerleri isteğe bağlıdır. Yalnızca A1–A3'ü kapsayan EPD'ye beşikten kapıya (cradle-to-gate),tüm modülleri kapsayana beşikten mezara (cradle-to-grave) EPD denir. Pek çok üretici A1–A3 ile başlar, ürünün kullanım ve yaşam sonu senaryosu belli ise C ve D modüllerini ekler.

Modül D ayrıca dikkat ister. Geri dönüştürülebilir metaller gibi malzemelerde D modülü, ürünün ömrünün sonunda sağladığı potansiyel faydayı gösterir. Bu değer A–C modüllerinin toplamına eklenmez, ayrı bilgi olarak okunur.

EPD (Çevresel Ürün Beyanı) Hangi Standartlara Dayanır?

ISO 14025: Tip III çevresel beyanların genel ilkelerini ve prosedürünü tanımlar. Program işletmecisi, PCR geliştirme, doğrulama ve yayın süreci bu standarda göre işler.

ISO 14040 / ISO 14044: EPD'nin içindeki hesabın dayandığı yaşam döngüsü değerlendirmesi standartlarıdır.

EN 15804+A2: Avrupa'da yapı ürünleri EPD'leri için çekirdek PCR'dır. Hangi göstergelerin, hangi modüllerle, hangi kurallarla raporlanacağını belirler.

ISO 21930: Binalar ve inşaat işleri için sürdürülebilirlik kurallarını tanımlayan uluslararası standarttır. Özellikle Kuzey Amerika'da yapı ürünleri EPD'leri bu çerçeveyle hazırlanır.

PCR (Product Category Rules): Her ürün grubu için hesabın nasıl yapılacağını belirleyen kurallar setidir. Beyan edilen birim, sistem sınırı, hangi proseslerin dahil edileceği ve hangi senaryoların kullanılacağı PCR'da yazar. Aynı PCR'a göre hazırlanmış EPD'ler benzer kurallarla hesaplandığı için birbirini anlamlı biçimde karşılaştırmaya daha uygundur.

EPD Çeşitleri

Ürüne özgü EPD (spesifik): Tek bir üreticinin belirli bir ürünü veya ürün grubu için, kendi tesisinden toplanan verilerle hazırlanır.

Ürün ailesi (grup) EPD'si: Benzer ürünleri tek belgede toplar. Örneğin farklı kalınlıklarda aynı yalıtım levhası. Ürünler arasındaki fark PCR'ın izin verdiği sınırlar içinde kalmalıdır.

Sektör (ortalama) EPD'si: Birden fazla üreticinin verisinden hesaplanan ortalama bir değeri gösterir. Genellikle sektör birlikleri tarafından hazırlanır.

Kapsama göre: A1–A3 (beşikten kapıya),A1–A3 + C + D, ya da tüm modülleri içeren beşikten mezara EPD.

EPD Neden İsteniyor?

EPD'nin yaygınlaşmasının nedeni, kullanıcıların artık "yeşil" iddialar yerine doğrulanmış veri talep etmesidir. Başlıca kullanım alanları şunlardır:

Yeşil bina sertifikaları. LEED, BREEAM ve DGNB gibi sertifika sistemlerinde EPD'li ürün kullanımı veya ürünün yaşam döngüsü etkisini gösteren veri puan kazandırır. Projeye malzeme sağlayan üreticilere bu nedenle EPD talebi gelir.

Kamu ve kurumsal alımlar. Bazı ülkelerde kamu alımlarında ve büyük inşaat projelerinde ürün bazlı çevresel veri istenir. Fransa ve Hollanda gibi ülkelerde bina düzeyindeki çevresel hesaplamalar doğrudan ürün EPD verilerine dayanır.

Bina düzeyinde LCA. Mimarlar ve mühendisler bir binanın toplam karbon ve çevre etkisini hesaplarken ürünlerin EPD verilerini girdi olarak kullanır. EPD'si olmayan ürün için genel veritabanı değerleri kullanılır, bu değerler de çoğu zaman temkinli (yüksek) seçilir.

İhracat. Avrupa ve Kuzey Amerika pazarına yapı malzemesi satan üreticiler için EPD, giderek teklif aşamasında beklenen standart bir belge haline geliyor.

Şirket içi kullanım. EPD hazırlama süreci, ürünün hangi hammadde ve prosesinden ne kadar etki geldiğini gösterir. Bu bilgi, azaltım çalışmaları için yön verir.

EPD yapı sektörüyle özdeşleşmiş olsa da yalnızca yapı ürünlerine özgü değildir. International EPD System gibi programlarda gıda, ambalaj, mobilya, tekstil, makine ve elektronik ürünler dahil pek çok kategori için PCR bulunur.

EPD Nasıl Hazırlanır?

Süreç genel olarak şu adımlarla ilerler.

1. Program işletmecisi ve PCR seçimi. Ürüne uygun PCR belirlenir ve hangi program işletmecisi üzerinden yayın yapılacağına karar verilir. Bu karar belgenin hangi pazarlarda tanınacağını etkiler. Örneğin International EPD System, IBU, EPD Norge ya da Türkiye'de EPD Türkiye programı gibi seçenekler vardır. Müşterinizin veya hedef sertifika sisteminin tercih ettiği bir program varsa en başta bunu öğrenmek gerekir.

2. Amaç, kapsam ve beyan edilen birim. Hangi ürün, hangi modüller ve hangi birim (1 kg, 1 m³, 1 m² gibi) için hazırlanacağı belirlenir. Beyan edilen birim, PCR'a göre seçilir.

3. Envanter verisinin toplanması. Hammadde girdileri, fire, enerji ve yakıt tüketimleri, su, atık, ambalaj, taşıma mesafeleri ve ürüne özgü proses verileri toplanır. Genellikle en uzun süren adım budur, çünkü veriler farklı departmanlarda tutulur ve tesis geneli sayaçlardan ürüne dağıtım gerektirir.

4. LCA modelinin kurulması ve hesap. Toplanan veri, LCA yazılımı ve veritabanları kullanılarak etki kategorilerine çevrilir. Birincil veri olmayan kalemlerde ikincil (veritabanı) veri kullanılır.

5. Arka plan raporu ve EPD belgesinin hazırlanması. Hesabın tüm ayrıntılarını içeren LCA raporu, doğrulayıcıya sunulur. Yayımlanacak EPD belgesi ise sonuçların ve temel bilgilerin kısa halidir.

6. Bağımsız doğrulama. Program işletmecisince onaylı bağımsız bir doğrulayıcı hesabı ve belgeyi PCR ile ISO 14025'e göre inceler. Eksik ve düzeltme talepleri bu aşamada çıkar.

7. Kayıt ve yayın. Doğrulanan EPD program işletmecisinin kayıt sistemine alınır ve yayımlanır. EPD'ler genellikle 5 yıl geçerlidir. Üretim sürecinde önemli bir değişiklik olduysa bu sürenin dolmasını beklemeden güncelleme gerekir.

Süre ve maliyet; ürün sayısına, verinin hazır olma düzeyine, seçilen programa ve doğrulama sürecine göre değişir. Verisi derli toplu tutulan bir tesisle çalışmak, süreci belirgin biçimde kısaltır.

Bir EPD Nasıl Okunur?

EPD'yi eline alan biri için en kritik beceri, rakamların neye ait olduğunu anlamaktır. Bir belgeyi değerlendirirken şu sorulara bakın:

1. Beyan edilen birim nedir? 1 kg ile 1 m² aynı şey değildir. Karşılaştırma yaparken birimin aynı işlevi temsil edip etmediğine bakın.
2. Hangi modüller dahil? Yalnızca A1–A3 içeren iki EPD karşılaştırılabilir. A1–A3'ü ve A1–D'yi içeren iki EPD ise aynı şeyi ölçmez.
3. Hangi PCR ve standart sürümü kullanılmış? EN 15804+A1 ile +A2 göstergeleri ve hesap kuralları farklıdır, sonuçlar doğrudan kıyaslanamaz.
4. Veri hangi yıla ve tesise ait? Spesifik EPD tek tesisin verisine dayanır, ortalama EPD ise sektörün temsili değerini verir.
5. Geçerlilik süresi dolmuş mu? Süresi geçmiş EPD, yeni projelerde çoğu zaman kabul edilmez.
6. Doğrulama kimde? Belgede program işletmecisi, doğrulayıcı ve doğrulama türü (bağımsız üçüncü taraf) açıkça yazar.
7. Biyojenik karbon ve geri dönüşüm nasıl ele alınmış? Ahşap, bitkisel ve geri dönüştürülmüş içerikli ürünlerde bu seçimler sonucu önemli ölçüde değiştirir.
8. Elektrik için hangi faktör kullanılmış? Şebeke ortalaması ile yenilenebilir enerji sertifikası kullanımı küresel ısınma sonucunu belirgin biçimde değiştirebilir.

EPD'ler hakkında sık yapılan bir hata, tek bir ürünün GWP değerini başka bir ürünle doğrudan kıyaslamaktır. ISO 14025'in kendisi bile EPD'nin bir karşılaştırma iddiası olmadığını belirtir. Anlamlı karşılaştırma, aynı işlevi sağlayan ürünler için, aynı kapsamda ve çoğu zaman bina düzeyinde yapılır. Örneğin bir duvar sisteminde iki farklı yalıtım malzemesini kıyaslarken aynı ısı direncini sağlamak için gereken miktarlar esas alınmalıdır.

EPD, Ürün Karbon Ayak İzi ve Diğer Çevresel Beyanlar

İyi kurgulanmış bir ürün karbon ayak izi çalışması EPD için sağlam bir başlangıçtır. Çünkü ikisinde de hammadde, enerji ve proses verisi aynı kaynaktan beslenir. Ayrıntılar için ürün karbon ayak izi rehberimize bakabilirsiniz.

EPD Hakkında Sık Yapılan Yanlışlar

"EPD'si olan ürün çevre dostudur." EPD bir performans etiketi değildir. Ürünün etkisini ölçer ve bildirir. Değerler yüksek de olabilir, düşük de.

"EPD bir sertifikadır." Teknik olarak EPD bir beyandır. Belgeyi üretici yayımlar, program işletmecisi kaydeder ve bağımsız doğrulayıcı hesabı onaylar.

"EPD'ler birbirine bakılarak ürün seçilir." Doğru kıyaslama için aynı PCR, aynı birim ve aynı modül kapsamı gerekir. Aksi hâlde yanıltıcı sonuçlar çıkar.

"EPD yalnızca karbon verir." İklim değişikliği göstergesi öne çıksa da EPD ürün kategorisine göre birçok başka çevresel göstergeyi de içerir.

"EPD bir kez alınır, biter." EPD'nin geçerlilik süresi vardır ve ürün veya proses önemli ölçüde değiştiğinde güncellenmesi gerekir.

EPD (Çevresel Ürün Beyanı) Sıkça Sorulan Sorular

EPD nedir, ne işe yarar?

Bir ürünün yaşam döngüsü boyunca çevresel etkilerini standart bir formatta ve bağımsız doğrulamayla bildiren belgedir. Yeşil bina sertifikaları, kamu ve kurumsal alımlar ve bina düzeyinde LCA çalışmalarında ürün verisi olarak kullanılır.

EPD ile çevresel ürün beyanı aynı şey mi?

Evet. EPD, Environmental Product Declaration'ın kısaltmasıdır, Türkçesi Çevresel Ürün Beyanı'dır.

EPD zorunlu mu?

Genel bir yasal zorunluluk yok. Ancak yeşil bina sertifikası hedefleyen projeler, bazı kamu alımları ve büyük müşteriler bu belgeyi şart koşabiliyor. Avrupa'da yapı ürünleri mevzuatının çevresel beyan yükümlülüklerini artırması da bu talebi güçlendiriyor. Hedef pazarınızdaki güncel şartları ayrıca kontrol etmenizi öneririz.

EPD ne kadar geçerli?

Genellikle 5 yıl. Süre programa ve PCR'a göre değişebilir. Süre dolmadan önce yenileme yapılır, önemli bir değişiklik varsa daha erken güncellenir.

EPD hangi ürünler için alınabilir?

Yapı malzemeleri en yaygın alandır (çimento, beton, çelik, alüminyum, cam, seramik, yalıtım, ahşap, boya). Mobilya, ambalaj, tekstil ve gıda gibi alanlar için de ilgili PCR'lar mevcuttur.

EPD hazırlamak için ürün karbon ayak izi çalışması şart mı?

Hayır. İkisi ayrı çalışmalardır. Ancak ürün karbon ayak izi için toplanan veri ve kurulan model EPD'de de kullanılabilir.

EPD, SKDM (CBAM) yerine geçer mi?

Hayır. SKDM, AB mevzuatındaki kurallara göre gömülü emisyon bildirimi ister. EPD bu hesabın yerine geçmez. Ancak ürün ve proses verisi ortak kullanılabilir.

EPD'yi kim hazırlar, kim doğrular?

Üretici ya da onun adına çalışan bir danışman LCA hesabını ve belgeyi hazırlar. Program işletmecisince onaylı bağımsız bir doğrulayıcı inceler. Program işletmecisi ise belgeyi kaydedip yayımlar.

EPD Sürecinde Destek

Doğru PCR ve program seçimi, verinin düzenli toplanması ve hesabın doğrulamadan sorunsuz geçecek şekilde kurulması, sürecin süresini ve maliyetini doğrudan etkiler. Climeteo olarak EPD belgesi danışmanlığı kapsamında ürününüze uygun PCR'ın belirlenmesi, veri toplama yapısının kurulması, LCA hesabının yapılması ve doğrulama sürecinin yönetilmesi konularında destek veriyoruz.

Ürününüz için uygun kapsamı ve takvimi birlikte belirlemek üzere bizimle iletişime geçebilirsiniz.